Adam Mickiewicz – „Dziady cz. III”

1832, romantyzm

Dziady cz. III - Ściągi, wypracowania, lektury - Bryk.pl

„Dziady część III" A. Mickiewicz - streszczenie i opracowanie w pigułce #matura #matura2020 #lektury

Informacje ogólne:

Data wydania: 1832, Drezno

Epoka: romantyzm

Rodzaj: mieszany (synkretyczny), utwór zawiera elemnty wszystkich trzech rodzajów literackich

Gatunek: dramat romantyczny

Geneza: Adam Mickiewicz, z powodów do dzisiaj nie do końca wyjaśnionych, nie wziął udziału w powstaniu listopadowym. III cz. Dziadów jest więc próbą rozliczenia się poety z samym sobą, z wielkimi wyrzutami sumienia, jest to również próba pewnego rodzaju zadośćuczynienia narodowi, który w rozpaczliwej walce o wolność w latach 1830-1831 nie był wspomagany przez swego wielkiego wieszcza.

Problematyka

Trzecia część dramatu romantycznego Adama Mickiewicza opowiada o wydarzeniach, które poprzedziły Powstanie Listopadowe, organizacjach patriotycznych działających na Litwie i represjach caratu wobec ludności polskiej. Mickiewicz próbuje usprawiedliwić niedolę ojczyzny poprzez stworzenie mitu o mesjanizmie, wyjątkowej roli Polski wśród narodów Europy. Jednocześnie poeta stwierdza, że odmianę losów kraju może przynieść jednostka wybitna, poświęcająca siebie i swoje życie dla najwyższych celów.

Motywy:

• Mo­tyw wol­no­ści sta­no­wi głów­ne za­gad­nie­nie utwo­ru, Cho­dzi w nim o wol­ność jed­nost­ki (uwię­zio­nej w od­osob­nie­niu przez wła­dzę) oraz wol­ność ca­łe­go na­ro­du i kra­ju. Oba za­gad­nie­nia prze­pla­ta­ją się - uwię­zie­nie jed­nost­ki wy­ni­ka bez­po­śred­nio ze znie­wo­le­nia kra­ju, w któ­rym wła­dzę prze­jął za­bor­ca i wię­zi nie­wy­god­ne oso­by, by nie mo­gły one dzia­łać na rzecz swo­jej oj­czy­zny. Wol­ność jest przed­sta­wio­na w dra­ma­cie jako jed­na z naj­waż­niej­szych war­to­ści w ży­ciu czło­wie­ka. Dla niej trze­ba wal­czyć i po­świę­cać się, na­wet je­śli spra­wa zda­je się być z góry prze­gra­na. Oso­by pró­bu­ją­ce od­zy­skać wol­ność przed­sta­wia­ne są jako po­sta­ci do­bre i szla­chet­ne, po­stę­pu­ją­ce wła­ści­wie. Wol­ność jest siłą, dzię­ki któ­rej czło­wiek może kształ­to­wać swo­je ży­cie i cie­szyć się nim. Au­tor pod­kre­śla jed­nak, że wol­nym moż­na być nie tyl­ko fi­zycz­nie, ale też we wła­snym umy­śle. Gdy czło­wiek da się owład­nąć złym ide­olo­giom i pod­da się im, wte­dy na­praw­dę koń­czy się jego wol­ność.

• mo­tyw po­świę­ce­nia się Pol­ski za grze­chy świa­ta spra­wia, że sta­je się ona kra­jem wy­jąt­ko­wym, za­miesz­ka­nym przez na­ród wy­bra­ny. Jej cier­pie­nie i przy­ję­cie go na swo­je bar­ki spra­wia, że wy­bi­ja się ona na tle in­nych na­ro­dów, jest spe­cjal­na, po­wie­rzo­no jej waż­ną mi­sję od­ku­pie­nia prze­wi­nień in­nych na­ro­dów. W ta­kim uję­ciu Pol­ska prze­sta­je być po pro­stu znie­wo­lo­nym kra­jem, a sta­je się Me­sja­szem, kimś, kto oca­li świat, kto zo­stał wy­bra­ny do tej roli ze wzglę­du na swo­ją wy­jąt­ko­wość. Po­dob­nie ma to miej­sce w przy­pad­ku głów­ne­go bo­ha­te­ra dra­ma­tu, Kon­ra­da - on tak­że po­świę­ca się dla do­bra ogó­łu, po­nie­waż jest kimś do tego wy­bra­nym, wy­jąt­ko­wym i wy­róż­nia­ją­cym się na tle zwy­czaj­nych lu­dzi.

• Władza

  Motyw władzy w trzeciej części „dziadów" mickiewicza obrazuje sylwetkę senatora
  nowosilcowa jako despotycznego władcy polski całkowicie podporządkowanego carowi,
  który jest gotów na największe okrucieństwa, aby wkupić się w jego łaski. W dążeniu do celu
  posługuje się wszystkimi dostępnymi środkami, dlatego kiedy próbuje wyśledzić nieistniejący
  spisek przeciwko carowi, nie cofa się przed przemocą wobec niewinnych ludzi, tylko po to,
  aby stworzyć pozory zagrożenia ze strony wyimaginowanych „buntowników". Nowosilcow
  torturuje polską patriotyczną młodzież (cichowski, sobolewski, rollinson) oraz zamyka
  polskie szkoły, a jego okrucieństwo i bezduszność symbolizuje szyderstwo ze zrozpaczonej
  matki rollinsona, która desperacko błaga go o litość. Każdego, kto sprzeciwia się jego woli,
  nowosilcow traktuje w sposób okrutny i nieznający sprzeciwu. Ma świadomość, że jest
  powszechnie nielubiany, jednak nie przeszkadza mu to, bo jednocześnie wzbudza u
  poddanych strach. Choć pozornie senator nowosilcow wydaje się człowiekiem brutalnym,
  nazbyt pewnym siebie i aroganckim, to jednocześnie skrywa w sobie lęk przed odrzuceniem
  ze strony cara i jego świty, czemu daje wyraz podczas snu. Jego wizja wskazuje również na
  wielką pychę, gdyż senator marzy o powszechnym poklasku i przychylności cara, a kiedy
  zostaje odrzucony, sen zamienia się w koszmar. Jako despotyczny władca nowosilcow jest
  więc bestialskim, bezlitosnym i bezwzględnym cynikiem, a jego postać zasługuje na
  jednoznaczne potępienie.
  Z kolei w „ustępie" z „dziadów cz. Iii" adam mickiewicz ujmuje topos władzy
  despotycznej i totalitarnej nie w sposób jednostkowy, ale bardziej systemowy. Poeta ilustruje
  bowiem bardzo nierówne i naznaczone tragizmem zwykłego ludu relacje pomiędzy carską
  władzą a społeczeństwem rosyjskim. W „drodze do rosji" mickiewicz przedstawia rosyjskie
  pustkowie, poprzez które przemieszczają się wyłącznie małoletni więźniowie – polacy
  skazani przez cara na zsyłkę na syberię. Z kolei rosyjski lud jest całkowicie odseparowany od
  świata, pozbawiony tożsamości i fizycznie silny za sprawą trudów codziennego życia. Bieda
  społeczeństwa kontrastuje z należącymi do władzy luksusowymi posiadłościami
  wybudowanymi rękami i krwią polskich, litewskich oraz ukraińskich niewolników. O
  brutalności despotycznego cara i jego popleczników dobitnie świadczy scena przeglądu
  wojska, kiedy dla jego rozrywki rosyjscy żołdacy giną podczas bezsensownych ćwiczeń
  mających wyłącznie rozbawić władcę. W „ustępie" do 3 części „dziadów" mamy zatem do
  czynienia z obrazem totalitarnej władzy uosabianej przez cara będącego niemal wcieleniem
  zła i wszystkiego, co najgorsze. Jego pycha i okrucieństwo kontrastują z tragicznym losem
  ciemiężonych przez niego narodów, wśród których są nie tylko polacy, litwini i ukraińcy, ale
  nawet sami rosjanie.

• Cierpienie

  W utworze Adama Mickiewicza, ukazane zostało cierpienie głównego bohatera, ale również całego narodu. W III części „Dziadów” Polacy, którzy doświadczyli rozbiorów Polski są prześladowani i torturowani. Dotyczy to w głównej mierze ludzi młodych, pełnych zapału i
  chęci walki o niepodległość kraju. Zaborcy, mając na celu pozbawienie ich poczucia patriotyzmu i polskości traktują ich nieludzko – przesłuchują i więżą w strasznych warunkach. Polacy, nie mając swojej ojczyzny czują się ograbieni, cierpią i są w ciągłym
  niebezpieczeństwie. W II części utworu autor ukazuje cierpienie głównego bohatera,
  Gustawa. Jego ból związany jest z utratą ukochanej kobiety. Również pozostałe dusze
  zmarłych, pojawiające sie podczas obrzędu Dziadów wspominają swoje cierpienia na ziemi i
  te pośmiertne. Za popełnione grzechy w czasie życia płacą po śmierci, kiedy to nie mogą być
  zbawione. Autor ukazuje w swoim dziele, że cierpienie i ból towarzyszy człowiekowi przez
  całe życie. Lecz to, czy ludzie zaznają go również po śmierci, zależy od ich postępowania i
  stosunku do świata i bliźnich.

• Metamorfoza

  Podobną drogę przechodzi Gustaw/Konrad – główna postać trzeciej części „Dziadów”
  Adama Mickiewicza. Opis jego przemiany znajduje się w początkowej scenie więziennej,
  kiedy to bohater po łacinie pisze na murze, że umarł Gustaw i narodził się Konrad. Gustaw
  był bowiem człowiekiem zawiedzionym, zranionym, zrozpaczonym i pozbawionym sensu
  życia, który z powodu zawodu miłosnego nie był w stanie podejmować żadnych
  konstruktywnych działań. Za sprawą więziennej metamorfozy przeistacza się jednak w
  wielkiego i gotowego do największych poświęceń na rzecz narodu patriotę o imieniu Konrad.
  W przeciwieństwie do Gustawa Konrad to bohater nad wyraz zdeterminowany, czujący w
  sobie moc do czynienia wielkich rzeczy, świadomy swoich celów i zdeterminowany w
  dążeniu do nich, a nawet pyszny i butny. Taka przemiana wpisuje się w typową dla epoki
  romantyzmu sylwetkę bohatera dojrzewającego do określonych wartości i ideałów, w tym
  przypadku do patriotyzmu.

• Bunt

  W dramacie Adama Mickiewicza pojawia się motyw buntu przeciwko Bogu, który można
  obserwować w Wielkiej Improwizacji. Wygłaszając jeden z najsłynniejszych monologów w
  historii polskiej literatury, Konrad wyraża swój sprzeciw wobec Boga w związku z trudną
  sytuacją polityczną, w jakiej w dobie romantyzmu znajdowała się Polska. Główny bohater
  trzeciej części „Dziadów” żąda od Boga władzy na rzędem dusz i wyrzuca Mu, że jest
  obojętny na los ojczyzny. Bunt Konrada wynika zatem z jego wielkich patriotycznych uczuć,
  ale również z pychy i buty, wyrosłych na jego romantycznym przeświadczeniu o własnej
  wyjątkowości i talencie literackim, co według niego, pozwala mu równać się z Bogiem.
  Mimo to bunt Konrada okazuje się nieskuteczny, ponieważ Stwórca pozostaje głuchy na jego
  wołania i nawet mu nie odpowiada.

Interpretacja

Trzecia część „Dziadów” często nazywana jest dramatem narodowym. Dzieło to – tajemnicze, wielowątkowe, cechujące się fragmentaryczną kompozycją oraz połączeniem płaszczyzn metafizycznej i realnej – jawi się jako niezwykle złożone i nastręczające wielu problemów interpretacyjnych.

Dramat Mickiewicza, w kontekście historycznym jawi się jako próba ukazania cierpienia narodu i odnalezienia w nim sensu. Dojmujący ból patriotów, którzy odczuwali nie tylko zniknięcie Rzeczpospolitej z map, ale także postępujące starania eliminacji polskiej kultury i tożsamości narodowej, stał się przyczyną poszukiwań sensu oraz wartości wpisanych w tę sytuację. Tym sposobem ukazane zostaje przekonanie, że wydarzenia te staną się glebą, na której wyrosną kolejne pokolenia – silniejsze, zdeterminowane, gotowe do zdecydowanego sięgnięcia po swą wolność. Zaś sama ofiara narodu porównana jest do historii zbawienia, co zdaje się sugerować, iż będzie miała szerokie pole działania, docierając do wszystkich ciemiężonych narodów.

Trzecia część „Dziadów” często rozumiana jest także jako próba ustosunkowania się Mickiewicza do klęski powstania listopadowego. W obliczu licznych zarzutów, jakie wysuwano pod jego adresem (twórca nie dotarł na tereny ojczyzny i nie stanął do walki wraz z członkami zrywu), zdecydował się ukazać wizję poezji, która przetrwa najokrutniejsze chwile, i poety, który wskaże kierunek, wleje zapał w serca narodu oraz doda otuchy do działania.

Ważne pojęcia:

• Improwizacja- spontaniczna wypowiedź o walorach artystycznych, wygłoszona bez wcześniejszego przygotowania (Mała Improwizacja koniec sceny I, Wielka Improwizacja scena II).
• Prometeizm- postawa wybitnej jednostki, podejmująca walkę z Bogiem (bogami, siłami wyższymi) o szczęście ludzi (zbiorowości)– postawa Konrada.
• Mesjanizm- idea głosząc za zbawienie ludzkości za sprawą wybrańca- mesjasza (mesjanizm jednostkowy) lub wybranej przez Boga grupy, narodu (mesjanizm zbiorowy)- widzenie Księdza Piotra scena V.
• Martyrologia- obraz męczeństwa, cierpień, okrutnych i krwawych prześladowań (w odniesieniu do „Dziadów” najczęściej termin ten funkcjonuje w kontekście martyrologii narodu polskiego)- sceny więzienne- scena I, historia Rollisona, Cichowskiego.
• Prowidencjalizm- zawieszenie boskiej Opatrzności, optymistyczna wizja historii, polegająca na
  przekonaniu, że to Opatrzność kieruje dziejami świata.
• Teodycea- filozoficzne i teologiczne próba wyjaśnienia, skąd wzięło się na świecie zło, skoro został on stworzony przez Dobrego Boga.
• Profetyzm- prorocze widzenie przyszłości.

Bohaterowie:

• Bohaterowie