Aleksander Fredro - Zemsta

Zemsta - Ściągi, wypracowania, lektury - Bryk.pl

Zemsta - opracowanie - Aleksander Fredro

Data wydania: 1834

Epoka: romantyzm

Rodzaj: dramat

Gatunek: komedia

Geneza:

Motywy:

motyw zemsty. Działania Cześnika i Rejenta są napędzane wzajemną chęcią zemsty. Między dwoma szlachcicami, zamieszkującymi ten sam zamek, rodzi się ostry konflikt. Zaognia go naprawa muru, rozpoczęta przez Rejenta. Cześnik wysyła swoich służących, aby przepędzili murarzy oraz odgraża się Rejentowi. W końcu, wyzywa sąsiada na pojedynek. Raptusiewicz postępuje zgodnie ze swoją naturą, impulsywnie i gwałtownie. Milczek działa na swój własny sposób, knując intrygi. Wzywa do siebie rzemieślników i każe im podpisywać fałszywe zeznania, w których twierdzą, że zostali ciężko ranni podczas bójki, a ich rodziny pozbawiono środków do życia. Wykorzystuje też Podstolinę, narzeczoną Cześnika oraz własnego syna - Wacława. Ostatecznym aktem zemsty ma być organizacja ślubu Wacława i Klary przez Raptusiewicza. Cześnik chce zemścić się na Rejencie, który wykradł mu narzeczoną. Paradoksalnie, ten krok uszczęśliwia zakochanych i kończy spór. Zwaśnione rody łączą się przez małżeństwo, dochodzi do pojednania.

motyw miłości. Nie do­ty­czy on jed­nak Cześnika, któ­ry pla­nu­je mał­żeń­stwo z Pod­sto­li­ną ze wzglę­dów fi­nan­so­wych. Wdo­wa rów­nież za­sta­na­wia się nad wy­bo­rem męża, bio­rąc pod uwa­gę ko­rzy­ści ma­jąt­ko­we. Praw­dzi­wym uczu­ciem da­rzą się przed­sta­wi­cie­le mło­de­go po­ko­le­nia - Wa­cław i Kla­ra. Za­ko­cha­ni po­cho­dzą ze zwa­śnio­nych ro­dów, ich hi­sto­ria w pew­nym stop­niu przy­po­mi­na losy Ro­mea i Ju­lii, cho­ciaż ma szczę­śli­we za­koń­cze­nie. Mło­dzi na­po­ty­ka­ją licz­ne prze­szko­dy, nie re­zy­gnu­ją jed­nak ze swo­jej mi­ło­ści. Wa­cław ce­lo­wo zo­sta­je jeń­cem Pap­ki­na, aby do­stać się do czę­ści zam­ku, na­le­żą­cej do Rap­tu­sie­wi­czów. Mi­łość to dla bo­ha­te­rów jed­na z naj­waż­niej­szych mo­ty­wa­cji do dzia­ła­nia. Za­ko­cha­ni nie wpa­da­ją w roz­pacz, ale wciąż za­sta­na­wia­ją się, co zro­bić, aby być ra­zem. Wa­cław pró­bu­je na­mó­wić uko­cha­ną do uciecz­ki, ale Kla­ra za­cho­wu­je zdro­wy roz­są­dek i dba o swo­ją re­pu­ta­cję. W utwo­rze po­ja­wia się rów­nież wą­tek daw­ne­go ro­man­su Wa­cła­wa z Pod­sto­li­ną, ale mło­dzie­niec oce­nia go, jako błąd mło­do­ści. Ad­o­ra­to­rem Kla­ry jest Pap­kin, trud­no jed­nak po­waż­nie trak­to­wać jego gór­no­lot­ne wy­zna­nia. Mło­da dziew­czy­na za­ska­ku­je go wy­gó­ro­wa­ny­mi wy­ma­ga­nia­mi, któ­rych męż­czy­zna nie jest w sta­nie speł­nić, a na­wet nie ma ta­kie­go za­mia­ru.

motyw walki. Cze­śnik i Re­jent wal­czą głów­nie na sło­wa. Rap­tu­sie­wicz gro­zi, że strze­li do są­sia­da i wy­zy­wa go na po­je­dy­nek na sza­ble, ale ni­g­dy do nie­go nie do­cho­dzi. Mil­czek woli po­słu­gi­wać się pod­stę­pem, zda­je so­bie spra­wę, że nie ma szans na wy­gra­ną z Cze­śni­kiem. Rów­nież bój­ka pod mu­rem nie na­le­ży do po­waż­nych walk, Re­jent każe mu­ra­rzom kła­mać na te­mat od­nie­sio­nych ran. Po­myśl­ny splot wy­pad­ków spra­wia, że kon­flikt zo­sta­je roz­wią­za­ny po­lu­bow­nie. Gdy wro­go­wie spo­ty­ka­ją się w czę­ści zam­ku, na­le­żą­cej do Cze­śni­ka, wyj­mu­ją sza­ble, ale ślub Wa­cła­wa i Kla­ry spra­wia, że szczę­śli­wie do­cho­dzi do po­jed­na­nia.

motyw szlachty. Cze­śnik i Re­jent są przed­sta­wi­cie­la­mi szlach­ty śred­nio­za­moż­nej. Rap­tu­sie­wicz opie­ku­je się ma­jąt­kiem, na­le­żą­cym do Kla­ry, jego bra­ta­ni­cy. Sam nie ku­pił po­ło­wy zam­ku, jej wła­ści­cie­lem był jego brat, któ­ry praw­do­po­dob­nie nie żyje. Milczek do­szedł do swo­je­go ma­jąt­ku sam, pra­cu­jąc peł­niąc funk­cję re­jen­ta, czy­li dzi­siej­sze­go no­ta­riu­sza. Ko­me­dia po­wsta­ła w XIX wie­ku, a wy­da­rze­nia roz­gry­wa­ją się pod ko­niec wie­ku XVIII. Au­tor oce­niał więc pol­ską szlach­tę z dy­stan­sem, w iro­nicz­ny spo­sób opi­su­jąc sar­mac­kie zwy­cza­je. Bo­ha­te­ro­wie „Ze­msty” sta­no­wią uoso­bie­nie naj­częst­szych wad szlach­ty, któ­re po czę­ści do­pro­wa­dzi­ły do upad­ku Rze­czy­po­spo­li­tej. Są kłó­tli­wi, na­pra­wa muru skut­ku­je bar­dzo po­waż­nym kon­flik­tem. Szlach­ta jest rów­nież mści­wa, dwój­ka są­sia­dów w swo­ich dzia­ła­niach kie­ru­je się chę­cią ze­msty. Re­jent jest go­to­wy po­świę­cić szczę­ście swo­je­go syna, któ­re­go zmu­sza do ślu­bu z Pod­sto­li­ną, aby do­piec Cze­śni­ko­wi. Mo­to­rem na­pę­do­wym szlach­ty sta­je się chci­wość. Cze­śnik i Re­jent chcie­li­by mieć za­mek tyl­ko dla sie­bie. Rap­tu­sie­wicz kie­ru­je się chę­cią zy­sku, gdy po­sta­na­wia po­ślu­bić Pod­sto­li­nę. Ko­bie­ta rów­nież nie zga­dza się ze wzglę­du na mi­łość, chce za­pew­nić so­bie spo­koj­ną, do­stat­nią sta­rość. Na pie­nią­dzach za­le­ży rów­nież ubo­gie­mu Papkinowi, któ­ry po­cho­dzi z ro­dzi­ny szla­chec­kiej, ale nie po­sia­da żad­ne­go ma­jąt­ku. Wy­ko­nu­je po­le­ce­nia Cze­śni­ka, po­nie­waż li­czy na hoj­ną za­pła­tę. Wcho­dzi też w układ z Wa­cła­wem. Fre­dro przed­sta­wia pol­ską szlach­tę w prze­śmiew­czy spo­sób, wy­ty­ka­jąc jej ogra­ni­cze­nie in­te­lek­tu­al­ne oraz przy­wią­za­nie do pu­stych tra­dy­cji. Ist­nie­je jed­nak na­dzie­ja na zmia­nę, Kla­ra i Wa­cław nie po­wie­la­ją po­glą­dów po­przed­nie­go po­ko­le­nia.

Bohaterowie:

Cześnik Maciej Raptusiewicz -- jeden z właścicieli zamku. Stoi wyżej w hierarchii społecznej niż Rejent i uważa się za lepszego. Jego nazwisko odnosi się do jego raptownego charakteru. Porywczy i impulsywny, jest bardzo trudny w kontakcie i uciążliwy dla innych. Pełen szlacheckiej buty i cech warcholsko-sarmackich. Nie zgadza się na odbudowanie muru granicznego, gotów nawet użyć strzelby, byle postawić na swoim:

„Hej! Gerwazy! daj gwintówkę!
Niechaj strącę tą makówkę!".

Z zapałem planuje zemstę na Rejencie. Nadużywa określenia „mocium panie", które jest dla niego charakterystyczne. Najwyraźniej Fredro daje temu wyraz we fragmencie dyktowania listu Dyndalskiemu. Cechy Cześnika i zachowanie są przerysowane, dzięki czemu staje się postacią komiczną i zabawną.

Pierwowzoru Cześnika należy szukać nie tylko w autentycznej historii sporu o zamek między Firlejem a Skotnickim, ale także w literaturze. Postać typowego sarmaty i cześnika znaleźć można m.in. w komediach Franciszka Bohomolca Czary i Małżeństwo z kalendarza. Co ciekawe, bohater pojawia się także jako postać epizodyczna w jednej z pierwszych komedii Fredry (Nieszczęścia najszczęśliwszego męża).

Rejent Milczek -- właściciel drugiej połowy zamku. Jego nazwisko wskazuje na milczącą i spokojną osobowość, a zatem istne przeciwieństwo narwanego Cześnika. Pozornie uprzejmy, a wewnątrz uparty i mściwy. Jest postacią obłudno-chciwą i typowym reprezentantem szlacheckiego adwokata tamtej epoki. Wciąż knuje jak dopiec Cześnikowi, życząc mu wszystkiego, co najgorsze. W akcie zemsty na Cześniku, a także kierowany materialną chciwością, próbuje zmusić Wacława do ślubu z Podstoliną. Jego najbardziej znaną i często przez niego powtarzaną kwestią jest:

„Niech się dzieje wola nieba,
Z nią się zawsze zgadzać trzeba".

Podobnie, jak w przypadku Cześnika, postać Rejenta również posiada korzenie w prawdziwej historii oraz w postaciach literackich. Wspomnieć tu należy np. Monitor Bohomolca (postać Pieniackiego), Zabobonnika Franciszka Zabłockiego (prawnik) czy Syna marnotrawnego Trembeckiego (rejent Sieciech).

Klara (Starościna) -- zakochana w Wacławie. Wie, że jej stryj Cześnik, nigdy nie zgodzi się na ich ślub. Nie zgadza się na ucieczkę i potajemny ślub z ukochanym. Z rezerwą podchodzi do jego pomysłów i podstępów, które mają im pomóc w realizacji planów ślubnych, ale ostatecznie zgadza się na wszystkie. Nie wie o dawnym romansie Wacława i Podstoliny.

Po wyznaniu jej miłości przez Papkina żąda od niego dowodów miłości, które Papkin kwituje znanym:

„Jeśli nie chcesz mojej zguby,
Krrrokodyla daj mi luby".

Wacław (Rejentowicz) -- syn Rejenta. Na zabój zakochany w Klarze. Wie, że konflikt jego ojca i stryja Klary wyklucza ich małżeństwo. Planuje ucieczkę i potajemny ślub, a gdy Klara się nie zgadza, próbuje pogodzić Rejenta i Cześnika. Jest bohaterem aktywnym, stara się na swój sposób rozwiązać konflikt przy pomocy podstępu. Nie ustaje w kolejnych próbach pomimo niepowodzeń i nowych okoliczności. Wacław jest także dawnym amantem Podstoliny, która nadal jest w nim zadłużona.

**Podstolina (Hanna)** -- wdowa po Podstolim i właścicielka folwarków. Cześnik uznaje ją za dobrą partię i chce poślubić, na co wdowa szybko się zgadza. Po spotkaniu Wacława (jak się okazuje -- dawnej miłości), przystaje na propozycję Rejenta i spisuje z nim akt, obligując się do ślubu z Rejentowiczem, jednocześnie zdradzając Cześnika. Chce szybko wyjść za mąż, ponieważ wie, że majątek ma zapisany tylko czasowo i wkrótce dziedziczyć go będzie Klara. Jest piękną i atrakcyjną kobietą, ale jednocześnie materialistką i osobą przebiegłą, myślącą wyłącznie o własnych korzyściach. Decyzja o kolejnym ślubie nie była dyktowana uczuciami:

„Chciałam za mąż pójść czym prędzej,
By nie zostać całkiem w nędzy".

Według badaczy literatury pierwowzorem Hanny była prawdopodobnie podstolina Zdawnialska z komedii Syn marnotrawny.

Papkin (Józef) -- gaduła, samochwała i... tchórz. Opowiada niestworzone historie o swoim męstwie, nierozłączny ze swoją szablą. Mówi dużo i często nie na temat, nad wyraz ubarwia swoje wypowiedzi i koloryzuje. Jego słowa są wręcz teatralnie natchnione. Często mija się z prawdą. Ubrany we francuskim stylu stara się stwarzać pozory i wszędzie szukać interesu. Jest postacią dwulicową i interesowną. Gra na kilka frontów: obiecuje pomóc Wacławowi, zdradzając przy tym Cześnika, któremu jest pozornie oddany. Wyznaje miłość Klarze, choć wie, że Wacław chce ją poślubić. Wie o podstępie Rejenta i Podstoliny, ale Cześnik dowiaduje się o wszystkim dopiero z listu Rejenta. Zachowanie Papkina jest zabawne i trudno powstrzymać uśmiech przy wielu scenach z jego udziałem.

Papkin jest postacią, której korzeni szukać można w licznych utworach literackich, m.in. antycznych (Pyrgopolinices z komedii Plauta Żołnierz samochwał), u Szekspira (postać Falstaffa w sztukach Henryk IV, Henryk V i Wesołe kumoszki z Windsoru), w operze Mozarta Flet czarodziejski (postać Papagena) czy we włoskiej komedii dell`arte (improwizowanej przez aktorów).