Fiodor Dostojewski – „Zbrodnia i kara”

Zbrodnia i kara - Ściągi, wypracowania, lektury - Bryk.pl

„Zbrodnia i kara” streszczenie i opracowanie w pigułce

Data wydania: 1867

Epoka: Realizm

Rodzaj: epika

Gatunek: „Zbrod­nia i kara” jest powieścią polifoniczną. Ozna­cza to, że au­tor w du­żej mie­rze od­dał głos bo­ha­te­rom. Czy­tel­nik po­zna­je świat z ich per­spek­ty­wy. Cho­ciaż w po­wie­ści po­ja­wia się trzecioosobowy narrator, nie moż­na po­wie­dzieć, że jest obiek­tyw­ny. Ko­men­ta­rze nar­ra­to­ra zo­sta­ły ogra­ni­czo­ne do mi­ni­mum. Uka­zu­je on uczu­cia i po­glą­dy bo­ha­te­rów. Nie przed­sta­wia rze­czy­wi­sto­ści wy­łącz­nie z per­spek­ty­wy Ra­skol­ni­ko­wa, dla­te­go Do­sto­jew­ski mógł przed­sta­wić w po­wie­ści sprzecz­ne idee i po­sta­wy ży­cio­we. Bar­dzo waż­ną rolę w po­wie­ści odgrywają dialogi. Po­sta­ci pro­wa­dzi­ły dłu­gie dys­ku­sje na te­ma­ty mo­ral­ne i fi­lo­zo­ficz­ne. Zawiera cechy powieści psychologicznej, realistycznej, naturalistycznej oraz kryminalnej.

Geneza: Powieść ta jest wynikiem wieloletnich przemyśleń autora, rozwija, obecne już w innych utworach, problemy nurtujące pisarza - kryzys wartości, negacja ideałów, poszukiwanie nowych idei. Dostojewsky był zafascynowany mroczną stroną psychiki ludzkiej.

Motywy:

• motyw zbrodni. Główny bohater, Rodion Raskolnikow, dopuścił się morderstwa starej lichwiarki Alony Iwanownej i jej siostry, Lizawiety. Wydawało mu się, że jest na tyle silny, żeby poradzić sobie ze zbrodnią. Raskolnikow sądził, że wybitne jednostki mają prawo do przekraczania granic moralnych, ponieważ to one tworzą historię. Dostojewski udowodnił w swojej powieści, że Rodion nie miał racji. Żaden człowiek nie powinien decydować o życiu lub śmierci bliźniego. Okazało się, że każdy musi ponieść konsekwencje swoich czynów. Raskolnikow stał się wyalienowany i stopniowo popadał w obłęd. Dostojewski starał się przekazać także, że człowiek jest w stanie przejść przemianę wewnętrzną i zrozumieć swoje błędy, Rodion dojrzewał do zrozumienia, że jego filozofia życiowa była błędna. Zdał sobie sprawę, że nie jest w stanie przejść do porządku dziennego nad popełnioną zbrodnią. Zaplanował każdy szczegół morderstwa i myślał, że jest silniejszy od pozostałych zbrodniarzy, ale to okazało się nieprawdą. Śmierć lichwiarki i jej siostry bardzo szybko wyszła na jaw, a Raskolnikow wpadł w panikę. Ukrył łupy w przypadkowym miejscu i zaczął chorować. Do odrodzenia Raskolnikowa zdecydowanie przyczyniła się jego ukochana, Sonia. Rodion przyznał się do winy i poniósł karę, został wysłany na katorgę na Syberię. Właśnie tam, Raskolnikow przeszedł odrodzenie. Za pośrednictwem głównego bohatera, Dostojewski ukazał, że nawet morderca może zasługiwać na drugą szansę i dobrze ją wykorzystać.
• motyw kary. Ra­skol­ni­kow po­cząt­ko­wo był prze­ko­na­ny, że nie po­nie­sie kon­se­kwen­cji swo­ich czy­nów, po­nie­waż uwa­żał się za wy­bit­ną jed­nost­kę. Oka­za­ło się jed­nak, że nikt nie jest bez­kar­ny. Ro­dion stop­nio­wo po­pa­dał w obłęd. Jego nie­lo­gicz­ne, wręcz sza­leń­cze, za­cho­wa­nie wzbu­dzi­ło po­dej­rze­nia śled­cze­go, Porfirego Pietrowicza. Ra­skol­ni­kow w koń­cu był zmu­szo­ny przy­znać się do winy. Zo­stał ska­za­ny na katorgę na Syberii. W rze­czy­wi­sto­ści jed­nak, jego kara za­czę­ła się znacz­nie wcze­śniej. Było nią wy­klu­cze­nie ze spo­łe­czeń­stwa i cier­pie­nie, wy­ni­ka­ją­ce z wy­rzu­tów su­mie­nia.
• motyw cierpienia. Życie więk­szo­ści bo­ha­te­rów było bar­dzo trud­ne. Zma­ga­li się z bie­dą, cho­ro­ba­mi i uza­leż­nie­nia­mi. Ra­skol­ni­kow po­cząt­ko­wo cier­piał z po­wo­du ubó­stwa i roz­cza­ro­wa­nia. Był roz­ża­lo­ny, po­nie­waż w prze­szło­ści stu­dio­wał pra­wo i miał na­dzie­ję na lep­szą przy­szłość. Jego pla­ny po­krzy­żo­wa­ła jed­nak bie­da. Wyj­ściem z trud­nej sy­tu­acji mia­ło być za­bi­cie li­chwiar­ki. Ten czyn przy­spo­rzył Ro­dio­no­wi jesz­cze wię­cej cier­pie­nia, któ­re za­koń­czy­ło się do­pie­ro na Sy­be­rii, gdy bo­ha­ter prze­szedł na­wró­ce­nie. Ból prze­ży­wa­ła rów­nież Sonia. Z po­wo­du al­ko­ho­li­zmu ojca i cho­ro­by ma­co­chy, zo­stał zmu­szo­na do pro­sty­tu­cji, żeby za­ro­bić pie­nią­dze na utrzy­ma­nie ro­dzi­ny. So­nia do­bro­wol­nie przy­ję­ła też cier­pie­nie Ra­skol­ni­ko­wa, po­nie­waż uda­ła się z nim na Sy­be­rię. Trud­ne były tak­że losy Duni. Sio­stra Ra­skol­ni­ko­wa stra­ci­ła pra­cę, po­nie­waż zo­sta­ła nie­słusz­nie oskar­żo­na o ro­mans ze swo­im pra­co­daw­cą. Na­stęp­nie, za­rę­czy­ła się z bo­ga­tym Pio­trem Łuży­nem, któ­ry nie miał do niej sza­cun­ku. Wciąż była też prze­śla­do­wa­na przez Swi­dry­gaj­j­ło­wa.
• motyw przemiany. Ra­skol­ni­kow był zbrod­nia­rzem, któ­ry stop­nio­wo doj­rze­wał do zro­zu­mie­nia, że jego świa­to­po­gląd jest błęd­ny. Zmie­nił się pod wpły­we swo­jej re­li­gij­nej na­rze­czo­nej, Soni. Po do­ko­na­niu mor­der­stwa, Ro­dion umarł we­wnętrz­nie. Po­byt na Sy­be­rii i mi­łość Soni przy­czy­ni­ły się do jego „zmar­twych­wsta­nia”. Ra­skol­ni­kow zmie­nił się z wy­nio­słe­go sa­mot­ni­ka w ko­cha­ją­ce­go, wraż­li­we­go męż­czy­znę.
• motyw miłości. Zwią­zek Ra­skol­ni­ko­wa i Soni nie przy­po­mi­nał jed­nak ro­man­tycz­nych hi­sto­rii, po­ja­wia­ją­cych się w li­te­ra­tu­rze. Ich mi­łość roz­wi­ja­ła się po­wo­li, głów­nie dzię­ki em­pa­tii i po­ko­rze Soni. Dziew­czy­na nie od­wró­ci­ła się od Ro­dio­na, na­wet gdy do­wie­dzia­ła się, że jest mor­der­cą. Zde­cy­do­wa­ła się to­wa­rzy­szyć mu w wy­jeź­dzie na Sy­be­rię. Przez dłu­gi czas, So­nia nie do­sta­wa­ła nic w za­mian. Ra­skol­ni­kow był za­mknię­ty w so­bie i oschły. Jego za­cho­wa­nie zmie­ni­ło się do­pie­ro po po­waż­nej cho­ro­bie. Ro­dion zdał so­bie spra­wę, że ko­cha So­nię i za­czął oka­zy­wać jej wdzięcz­ność. Mi­łość na­ro­dzi­ła się rów­nież mię­dzy Du­nią i Ra­zu­mi­chi­nem. Dziew­czy­na pod­ję­ła do­brą de­cy­zję, zry­wa­jąc za­rę­czy­ny z Łużynem. Ra­zu­mi­chin nie był za­moż­ny, ale trak­to­wał ją z sza­cun­kiem i sta­rał się za­pew­nić ro­dzi­nie god­ny byt.
• motyw miasta. Ak­cja po­wie­ści roz­gry­wa się w Pe­ters­bur­gu. Mia­sto jest zde­cy­do­wa­nie nie­przy­ja­zne, a na­wet od­strę­cza­ją­ce. Pa­nu­ją w nim nę­dza, chci­wość i pi­jań­stwo. Do­sto­jew­ski opi­sał Pe­ters­burg z per­spek­ty­wy lu­dzi ubo­gich, wal­czą­cych o prze­trwa­nie. Sku­pił się na ciem­nych za­uł­kach, gar­ba­tych mo­stach i za­ku­rzo­nych skwe­rach. At­mos­fe­ra mia­sta jest przy­tła­cza­ją­ca, co do­sko­na­le ko­re­spon­du­je z lo­sa­mi bo­ha­te­rów.
• motyw dobra i zła. Po­stać Ra­skol­ni­ko­wa uka­zu­je, jak skom­pli­ko­wa­na jest ludz­ka psy­chi­ka. Ro­dion był zdol­ny do mor­der­stwa, a jed­no­cze­śnie wraż­li­wy i współ­czu­ją­cy. Po­mógł w or­ga­ni­za­cji po­grze­bu Marmieładowa i mar­twił się o swo­ją sio­strę, któ­ra chcia­ła po­świę­cić wła­sne szczę­ście, żeby za­pew­nić ro­dzi­nie god­ne ży­cie. Do­sto­jew­ski uka­zał, jak cien­ka li­nia może dzie­lić do­bro i zło
• motyw rodziny. Zo­stał uka­za­ny na przy­kła­dzie Mar­mie­ła­do­wa oraz jego żony i dzie­ci. Ro­dzi­na była zde­cy­do­wa­nie dys­funk­cyj­na. Al­ko­ho­lizm Mar­mie­ła­do­wa do­pro­wa­dził go do upad­ku mo­ral­ne­go. Męż­czy­zna nie za­ra­biał na utrzy­ma­nie ro­dzi­ny, a na­wet kradł pie­nią­dze swo­jej cór­ce Soni, któ­ra mu­sia­ła za­jąć się pro­sty­tu­cją. Ka­ta­rzy­na Iwa­now­na za­cho­ro­wa­ła na gruź­li­cę i stop­nio­wo tra­ci­ła kon­takt z rze­czy­wi­sto­ścią. W ca­łej sy­tu­acji, naj­bar­dziej po­szko­do­wa­ne były dzie­ci. Przy­glą­da­ły się kłót­niom ro­dzi­ców, zo­sta­ły zmu­szo­ne do wy­stę­pów na uli­cy, żeby za­ro­bić pie­nią­dze na utrzy­ma­nie ro­dzi­ny, a na­wet były bite.
• motyw snu. Ra­skol­ni­ko­wa prze­śla­do­wa­ły re­ali­stycz­ne, prze­ra­ża­ją­ce wi­zje, zwią­za­ne z wy­da­rze­nia­mi w jego ży­ciu. Jed­ną z nich był sen o zdychającym koniu. Ro­dio­na na­wie­dzi­ło wspo­mnie­nie z dzie­ciń­stwa, gdy był świad­kiem za­mę­cze­nia sta­rej kla­czy przez okrut­ne­go Mi­koł­kę. Tę wi­zję moż­na in­ter­pre­to­wać na wie­le spo­so­bów. Ra­skol­ni­kow jest utoż­sa­mia­ny z umie­ra­ją­cym ko­niem, drę­czą­cym go woź­ni­cą lub współ­czu­ją­cym dziec­kiem. Sny mia­ły uka­zy­wać skom­pli­ko­wa­ną psy­chi­kę ludz­ką. Ro­dion był jed­no­cze­śnie ka­tem i ofia­rą. Po do­ko­na­niu mor­der­stwa, śni­ła mu się li­chwiar­ka, śmie­ją­ca się po każ­dym ude­rze­niu sie­kie­rą. Może to ozna­czać, że Ra­skol­ni­kow w rze­czy­wi­sto­ści za­dał więk­szy ból sa­me­mu so­bie, niż Alo­nie Iwa­now­nie.

Problematyka:

Zbrodnia i kara jest powieścią psychologiczną. Ozna­cza to, że au­tor kon­cen­tru­je się na ży­ciu we­wnętrz­nym bo­ha­te­rów. Na pierw­szym miej­scu znaj­du­ją się emo­cje, re­flek­sje i roz­ter­ki. Do­sto­jew­ski stwo­rzył bo­ha­te­rów o zło­żo­nych oso­bo­wo­ściach. Dzię­ki temu, bo­ha­te­ro­wie są in­te­re­su­ją­cy i bar­dziej re­ali­stycz­ni. Nikt nie jest jed­no­znacz­nie do­bry ani zły. Ra­skol­ni­kow to mor­der­ca, ale po­ma­ga ro­dzi­nie Mar­mie­ła­do­wa i po­peł­nia zbrod­nię, żeby po­pra­wić los pe­ters­bur­skiej bie­do­ty. So­nia była pro­sty­tut­ką, ale wie­rzy­ła w Boga i za­ra­bia­ła pie­nią­dze na utrzy­ma­nie przy­rod­nie­go ro­dzeń­stwa. Swi­dry­gaj­łow po­stę­po­wał nie­mo­ral­nie, miał nie­bez­piecz­ną sła­bość do nie­let­nich dziew­cząt i ha­zar­du. Po­mógł jed­nak Soni w za­ła­twie­niu for­mal­no­ści po śmier­ci ojca i ma­co­chy. Do­sto­jew­ski snuł re­flek­sje nad dwoistą naturą człowieka. Fa­scy­no­wał się od­wiecz­ną walką dobra ze złem. Nie były one jed­nak utoż­sa­mia­ne przez po­zy­tyw­nych i ne­ga­tyw­nych bo­ha­te­rów. Za­miast tego, au­tor sta­rał się udo­wod­nić, że do­bro i zło prze­pla­ta­ją się w umy­śle każ­de­go czło­wie­ka. To od oko­licz­no­ści i wy­bo­rów za­le­ży, któ­ra część ludz­kiej na­tu­ry przej­mu­je kon­tro­lę. Po­wieść skła­nia czy­tel­ni­ka do prze­my­śleń na te­mat mo­ral­no­ści i nie­spra­wie­dli­wo­ści spo­łecz­nej. Cho­ciaż au­tor po­wstrzy­mał się od wy­da­wa­nia zde­cy­do­wa­nych osą­dów, z lo­sów bo­ha­te­rów pły­ną ja­sne wnio­ski. Zbrod­nia w żad­nym przy­pad­ku nie jest uspra­wie­dli­wio­na i za­wsze musi wią­zać się z karą. Ty­tuł po­wie­ści od­da­je więc jej sens.

Bohaterowie:

Rodion Rakolnikow to główny bohater utworu, 23-letni były student prawa, ateista. Zmaga się z poczuciem wyobcowania, które wynikało z jego niskiego statusu społecznego i świadomości popełnionej zbrodni. Jednocześnie bohater jest przekonany o własnej wyjątkowości – uważa, że został stworzony do wyższych celów, powołany do wykonania wiekopomnej misji.

To młodzieniec niezwykle dumny. Raskolnikow zmaga się z wewnętrznym rozdarciem pomiędzy swoimi marzeniami i wyobrażeniami a rzeczywistością. Ponosi same porażki. Elitarne studia musiał porzucić z powodu braku pieniędzy. Tu należałoby doszukiwać się źródeł obsesji bohatera – Rodion nieustannie zastanawia się nad tym, jak zdobyć pieniądze na studia i podnieść standard życia sobie, a także matce i siostrze. Po tym, jak wprowadził swój plan w czyn i wreszcie zdobył pieniądze, wpadł w kolejną obsesję – ucieczki przed wymiarem sprawiedliwości. Doprowadza go to do obłędu.

Raskolnikow to bohater o złożonej osobowości. Wraz z rozwojem akcji wielokrotnie się zmienia. Osamotniony, musi zmagać się z ciężarem własnych czynów i rozczarowaniem swoim położeniem. Jest autorem rozprawy „O zbrodni”, w której wykłada teorię o podziale społeczeństwa i przedstawia tezę o wyższości jednych jednostek nad innymi. Jednak jego przekonania kłócą się z sytuacją życiową – musi bowiem mieszkać w klitce na poddaszu, pozbawiony pieniędzy, a przede wszystkim perspektyw rozwoju i nadziei na poprawę sytuacji bytowej.

Zmienia swoje podejście do świata oraz samego siebie pod wpływem kilku czynników. Po popełnieniu zbrodni, dręczony wyrzutami sumienia, pojmuje jak haniebnego czzaczyna skłaniać się ku wartościom chrześcijańskim, wierze w byty transcendentne i odkupienie win. Nawraca się, porzucając postawę wyniosłego myśliciela. Czując odrazę do siebie i popełnionych czynów – popada w obłęd.

Raskolnikow to bohater niejednoznaczny. Indywidualista, nie wierzący w nic poza własnym rozumem. Zbrodnia, której się dopuszcza, czyni spustoszenie w jego psychice i nie pozwala już powrócić do równowagi.

Raskolnikow nie ma wyrzutów sumienia, uważa siebie za człowieka słabego tylko dlatego że załamał się po zabójstwie.

Charakterystyka Sonii

Charakterystyka Swidrygajłowa