Młoda Polska

W Młodej Polsce dominowały nastroje pesymistyczne, pojawił się kryzys końca wieku, poczucie znużenia i zagrożenia, odrzucenie wartości, niechęć do cywilizacji. Ważną rolę odgrywała także działalność artystyczna. Stanisław Przybyszewski, słynny dekadent, napisał manifest sztuki młodopolskiej zatytułowany Confiteor. Głosił w nim, że sztuka jest celem sama w sobie, jest absolutem, a jej kapłanem jest artysta.

Światopogląd Młodej Polski

Dekadentyzm – prąd literacki prezentujący pesymistyczną postawę człowieka względem świata spowodowaną zbliżającym się końcem wieku. Artyści, przeczuwając katastrofę i upadek świata, popadali w apatię i bierność. Nie znajdowali pocieszenia w filozofii, pracy czy rozrywce. Jedyne dostępne ukojenie oferowała według nich sztuka, która powinna być niczym nieograniczona i tworzona przez osoby obdarzone wyjątkowym talentem, odmienne od ogółu społeczeństwa.
Pojawiło się nowe słowo używane przez artystów, opisujące zwykłego człowieka: filister był to ktoś o ograniczonych horyzontach, żyjący tylko przyziemnymi sprawami.
Cyganeria – inaczej zwana bohemą, było to środowisko artystyczne zrzeszające twórców o podobnych poglądach, demonstrujące pogardę dla norm społecznych i obyczajowych. Czas spędzali głównie w kawiarniach, przy trunkach i używkach, rozprawiając o świecie i sztuce.
Chłopomania – młodopolscy artyści zwrócili się w stronę życia wiejskiego i folkloru, czerpiąc z nich inspiracje dla swojej twórczości. Podobnie jak w romantyzmie, uważano, że wieś i ludowość mają wartość, w przeciwieństwie do zepsutego i pogrążonego w stagnacji miasta. W Polsce często zdarzało się, że artyści i inni przedstawiciele inteligencji żenili się z chłopkami. Przykładem mogą być Włodzimierz Przerwa-Tetmajer i Lucjan Rydel (obaj posłużyli Stanisławowi Wyspiańskiemu za pierwowzory postaci dramatu „Wesele”).

Młoda Polska – nurty filozoficzne

Schopenhaueryzm – twórcą tego nurtu był Artur Schopenhauer, który swoją filozofię stworzył w romantyzmie, jednak przez kręgi artystyczne została ona przyjęta dopiero pod koniec XIX w. Filozof zakładał, że życiem ludzkim rządzi bezrozumny, bezzasadny i bezcelowy pęd do szczęścia; człowiek do niego dąży, ale nigdy go nie osiągnie, pozornie dociera do celu, który paradoksalnie – w istocie nim nie jest. Był on też zafascynowany buddyzmem, skąd też powziął koncepcję nirwany – stanu letargu, nieistnienia, zawieszenia między życiem a śmiercią. Tylko ona uwalniała od pesymizmu i przeświadczenia, że życie jest pasmem cierpień i męki.

Nietzscheanizm – twórcą tej filozofii był Fryderyk Nietzsche. Był przekonany, że nie istnieje sprawiedliwość społeczna, i sądził, że biologiczne wartości życia stanowią podstawę ideologii panów. Mieli oni prawo odrzucać wszelkie autorytety. Nietzscheanizm to też kult życia, siły fizycznej, odnowa wartości życia, walka w imię wolności i pokonywanie swoich słabości.

Bergsonizm – twórcą tego nurtu filozoficznego był Henri Bergson, który sądził, że poznanie świata nie odbywa się w sposób racjonalny, ale przez intuicję, czyli rodzaj instynktu, który pozwala poznać rzeczywistość bez zniekształceń. Filozof uważał też, że świat rozwija się dzięki siłom życiowym (elan vital) jednostek, które są wolne, kiedy odrzucają wychowanie i opinię ogółu.

Prądy literackie w modernizmie

Impresjonizm – nurt ukształtowany we Francji w drugiej połowie XIX wieku. Wiąże się z wrażeniem, utrwaleniem przemijającej chwili. Najwybitniejszym przedstawicielem jest malarz Claude Monet. W poezji przejawia się emocjonalnością, opisem stanów przelotnych, niewyrażanych pojęciowo, przedstawieniem świata za pomocą zmysłów. Znaczną rolę odgrywa atmosfera, zabarwienie uczuciowe, paralelizm stanów duszy i krajobrazu. Przykładem impresjonistycznego utworu jest Melodia mgieł nocnych Kazimierza Przerwy-Tetmajera.

Symbolizm – powstał w latach 80. XIX wieku. Sprzeciwia się pozytywistycznemu realizmowi i naturalizmowi. Twórcy tego prądu uważali, że świat jest tylko symbolem, odbiciem prawdziwej, idealnej rzeczywistości. W poezji korzystano z symboli, aby wyrazić jakąś ideę czy abstrakcyjne pojęcie, którego nie da się wyrazić wprost – symbolizm korzysta z aluzji, skojarzeń, wieloznaczności, sugestii. Przykładem Krzak dzikiej róży w Ciemnych Smreczynach Jana Kasprowicza.

Dekadentyzm – postawa wobec kultury i społeczeństwa ukształtowana na przełomie XIX i XX wieku, oparta na nieuchronnie nadciągającym zmierzchu kultury europejskiej. Wiąże się ze sceptycyzmem, pesymizmem, negowaniem wartości moralnych, przekonaniem o kryzysie współczesnej cywilizacji, melancholią, zniechęceniem. Dekadentyzm nazywany był „chorobą wieku”. W sferze obyczajów manifestował się w stylu życia artysty, który szuka ucieczki od rzeczywistości w używkach i sztuce. Postawa dekadencka występuje w Deszczu jesiennym Leopolda Staffa.

Neoromantyzm – termin używany do określenia kierunków dominujących w modernizmie, który przede wszystkim zwraca uwagę na pokrewieństwo epoki z romantyzmem. „Nowy romantyzm” cechuje się na irracjonalnością, idealizmem, indywidualizmem i subiektywizmem. Ważne jest również odrodzenie dążeń niepodległościowych i problematyki narodowej. W dramaturgii nawiązania do tradycji wielkiego dramatu romantycznego – na przykład Wyzwolenie Wyspiańskiego.

Ważne pojęcia

Chłopomania – ludomania, pojęcie, które oznacza zainteresowanie wsią i jej mieszkańcami. Fascynacja folklorem i naturą była związana z kryzysem wartości – we wsi widziano źródło odnowienia kultury, moralności.

Sztuka dla sztuki – hasło propagowane w modernizmie. Wiąże się z manifestem poetyckim Stanisława Przybyszewskiego pt. Confiteor. Według niego artysta powinien być ślepy i głuchy na takie aspekty, jak prawa społeczne, moralizatorstwo, dydaktyzm. Sztuka to objaw duszy, wartość absolutna. Negacja sztuki patriotycznej, rozrywkowej, tendencyjnej – sztuka ma być celem samym w sobie.

Nirwana – wiąże się z religią buddyjską, pojawia się także w filozofii Schopenhauera. Osiągnięcie nirwany to zdobycie pełnego spokoju, poczucia nicości, spełnienia. Dekadenccy artyści dążyli do nirwany, aby uciec od rzeczywistości.

Synestezja – postrzeganie zjawisk za pomocą kilku zmysłów, oddziaływanie na wiele zmysłów jednocześnie. Częste w poezji młodopolskiej, łączy się z symbolizmem.