Reszta

Antyk

Filozofia epoki

Filozofia powstała w starożytnej Grecji (ok. VIII-VI w. p.n.e.) i stała się pierwszym znanym sposobem wyjaśniania świata i zjawisk przyrodniczych bez konieczności odwoływania się do mocy boskich. Filozofowie greccy odrzucili mitologiczną wizję świata i próbowali opisać rzeczywistość za pomocą rozumu.

cel -- całościowe poznanie rzeczywistości i określenie miejsca, jakie zajmuje w niej człowiek

główny przedmiot rozważań pierwszych greckich filozofów -- poszukiwanie podstawowej zasady, a jednocześnie niepodzielnej substancji decydującej o naturze całego kosmosu

Stoicyzm Doktryna filozoficzna, której twórcą jest Zenon z Kition. Jej zwolennicy propagowali życie zgodne z rozumem i opanowanie namiętności jako najwyższą cnotę i warunek szczęścia.

Człowiek nie ma wpływu na bieg wydarzeń, jedynym rozsądnym rozwiązaniem jest zaakceptowanie prawa natury.

Człowiek powinien w życiu kierować się rozumem, a nie emocjami (cnota) oraz dążyć do osiągnięcia równowagi ducha (umiar).

Należy zachować „stoicki spokój", czyli dystans wobec wyroków fortuny -- wszelkiego zła i dobra, które przytrafia się człowiekowi.

Epikureizm Doktryna filozoficzna stworzona przez Epikura z Samos, zgodnie z którą życie szczęśliwe jest tożsame z życiem moralnym. Za szczęście Epikurejczycy uznawali brak cierpień. W literaturze pod nazwą epikureizmu kryje się często dążenie do korzystania z uciech życia, ale z umiarem.

Hedonizm Nurt filozoficzny, którego twórcą jest Arystyp z Cyreny. Nazwa pochodzi od greckiego słowa „hedone", które znaczy rozkosz. Hedoniści uważali rozkosz cielesną za jedyny cel życia człowieka i naczelny motyw ludzkiego postępowania.

Najwyższym dobrem i celem życia człowieka są przyjemności.

Ważne są doznania teraźniejsze -- to, co było i to, co będzie nie ma znaczenia.

Sofiści Prawdy obiektywne nie istnieją.

Sceptycy Nie wiemy, jaka jest naprawdę rzeczywistość (wszystko jest względne), więc powinniśmy się powstrzymać od wydawania o niej sądów.

Cynicy Kwestionowanie (bojkot) wszelkich norm społecznych -- nie ma społeczeństwa, są tylko indywidualne jednostki.

Heros

nieustraszony, honorowy, bezkompromisowy\

Przykład literacki -- Homer „Iliada" (Achilles, Hektor)

Buntownik

łamie reguły nawet te, ustanowione przez bóstwa\

Przykład literacki -- mitologia (Prometeusz) *

Tułacz (podróżnik, homo viator)

konsekwentny i uparty w poszukiwaniu drogi powrotnej\

Bohater tragiczny

postawiony przed koniecznością dokonania wyboru między równorzędnymi racjami, co zawsze przynosi złe skutki (tzw. konflikt tragiczny)\

Mimesis -- naśladowanie rzeczywistości przez sztukę.

Fatum -- to przeznaczenie; to, co przewidziane i zrządzone przez bogów, zły los.

Wina tragiczna -- bohater źle ocenia własna sytuację i podejmuje decyzje, które prowadzą go do klęski.

Tragizm -- klęska bohatera poniesiona w wyniku konfliktu równorzędnych racji moralnych.

Katharsis -- gr. katharos oznacza „oczyszczenie", rozumiane jako rozładowanie doznawanych wzruszeń pod wpływem sztuki.

Średniowiecze

Filozofia epoki

Filozofia średniowieczna kontynuuje myśl grecką, dostosowaną oczywiście do wymagań ideowych chrześcijaństwa.

Augustynizm

Kierunek filozoficzno-teologiczny nawiązujący do koncepcji św. Augustyna. U jego podłoża leżało przekonanie, że człowiek jest zawieszony między Niebem a Ziemią, rozdarty między dobrem i złem. Św. Augustyn twierdził, że celem życia człowieka jest poznanie Boga i swojej duszy. Człowiek może znaleźć prawdziwe szczęście jedynie w Bogu, od którego zależy ludzki los. To Bóg decyduje, komu będzie dane szczęście poznania duszy i Bożej koncepcji zbawienia świata. Miernikiem wielkości człowieka są jego wartości wewnętrzne.

Tomizm

Kierunek w filozofii stworzony przez Tomasza z Akwinu, który przystosował do potrzeb teologii chrześcijańskiej filozofię Arystotelesa. W 1879 r. uznany za oficjalną doktrynę Kościoła katolickiego. Św. Tomasz twierdził, że każdy człowiek znajduje się na ściśle określonym szczeblu drabiny bytów. Jeżeli właściwie pojmuje swe przeznaczenie, musi się starać wznieść wyżej, walcząc z pokusami upadku, który prowadzi do wynaturzenia jego istoty i powołania.

Franciszkanizm

Program wiary radosnej, prostej, płynącej z wszechogarniającej miłości do świata i wszelkiego stworzenia, miłości poddanej ewangelicznym nakazom miłosierdzia, pokory, ubóstwa i braterstwa. Św. Franciszek z Asyżu zapoczątkował wielki ruch odnowy moralnej w świecie pełnym okrucieństwa.

Ideologia i pojęcia ważne dla epoki

Teocentryzm

Podporządkowanie spraw ludzkich Bogu. W centrum zainteresowań, poszukiwań i działań stał Bóg i wszystko, co z nim związane.

Uniwersalizm

W średniowiecznej Europie panowały wspólne, uniwersalne:

jeden ustrój -- feudalizm

jeden język -- łacina

jedna religia -- katolicyzm

w nauce -- scholastyka („uwierz, abyś zrozumiał", racjonalne (rozumowe) wyjaśnienia prawd wiary

jedna idea -- teocentryzm

jednakowe wzorce osobowe epoki -- wzór ascety, rycerza chrześcijańskiego, doskonałego władcy

te same style w sztuce -- romański i gotycki

czytelne dla wszystkich Europejczyków motywy, symbole, sformułowania -- motyw tańca śmierci (danse macabre), symbolika barw, roślin, kamieni szlachetnych itp.

Scholastyka

To najważniejszy nurt filozoficzny dojrzałego średniowiecza. Scholastyka -- to szkoła myślenia oderwanego od rzeczywistości, niezwiązanego z doświadczeniem (metafizycznego) i powiązanego z teologią. Kładła nacisk na precyzyjne wywody myślowe (stąd dziś wiele pojęć z zakresu logiki). Jednym z przedstawicieli scholastyki był św. Anzelm, który dowodził, że Bóg istnieje, ponieważ pojęcie Boga jest większe od ludzkiej myśli (tzw. ontologiczny dowód na istnienie Boga).

Wzorce osobowe epoki

Asceta

życie podporządkowane Bogu

całkowite wyrzeczenie się dóbr doczesnych i poświęcenie Bogu

życie w skrajnym ubóstwie

praktykowanie absolutnej pokory

np. św. Aleksy

Rycerz chrześcijański

wzór cnót chrześcijańskich

głęboko wierzący

całe życie podporządkowuje Bogu i Jego namiestnikowi na ziemi -- swojemu władcy

Bóg, Honor, Ojczyzna

odważny, honorowy, wierny

walczy w obronie wiary chrześcijańskiej

np. Roland

Doskonały władca

jest następcą Boga na ziemi

każde jego działanie ma na celu dobro ojczyzny i jego poddanych

ceni honor i wierność

mądry, rozważny, sprawiedliwy

ma kontakt z Bogiem (sny, widzenia), dzięki czemu podejmuje zawsze trafne i właściwe decyzje

np. ukazani w epice średniowiecznej władcy -- Karol Wielki, król Marek, król Artur -- poza tym, że mają wszystkie zalety rycerzy, są, jako przedstawiciele Boskiej władzy na ziemi, bez mała nieomylni. Mylą się tylko wtedy, gdy mają złych doradców.

Renesans

Filozofia epoki

Filozofia renesansu czerpie przede wszystkim z filozofii średniowiecza. W tym okresie popularność zyskuje Platon i jego filozofia. Renesansowy neoplatonizm odegrał ważną rolę w przewartościowaniu świata średniowiecznych koncepcji. Do głosy zaczęła dochodzić również problematyka społeczna i polityczna. Nie znaczy to, że pomijano tematykę religijną. Była ona nadal ważna, ale artysta renesansu (w przeciwieństwie do artysty średniowiecza) zwracał się do Boga indywidualnie, świadomy był swojej godności i wartości życia doczesnego. Dlatego tu kształtowała się nowa koncepcja Boga -- wizerunek Boga artysty, architekta świata (deus artifex).

Ideologia i pojęcia ważne dla epoki

Antropocentryzm

Zainteresowanie człowiekiem (gr. antropos -- człowiek). Renesansowi artyści, myśliciele, filozofowie zaczęli analizować zagadnienia takie jak: pozycja człowieka w świecie, przeżycia wewnętrzne, człowiek wobec śmierci, wobec Boga; zainteresowali się również światem, w którym żyją: przyrodą, obyczajowością, kulturą.

Humanizm

Nazwa ściśle związana z charakterem epoki (łac.homo -- człowiek, humanus -- ludzki). Prąd przynosi fascynację człowiekiem i wszystkimi sprawami związanymi z życiem ludzkim. Korzeniami humanizm tkwi w antyku, to wzorce antyczne wpłynęły na ukształtowanie się ideału renesansowego humanisty -- człowieka odważnego w poszukiwaniu prawdy, uniwersalnego, wszechstronnie wykształconego, społecznie zaangażowanego, oddanego ojczyźnie patriotę. Naczelnym hasłem humanistów stały się słowa rzymskiego komediopisarza Terencjusza „Homo sum, humani nil a me alienum esse putto" (Człowiekiem jestem, nic co ludzkie nie jest mi obce). Humanizm to także wiara w potęgę rozumu ludzkiego. Głównymi składnikami światopoglądu humanistów były prądy filozoficzne, wywodzące się ze starożytności -- epikureizm i stoicyzm.

Irenizm

Tendencja, która pojawiła się w wyniku reformacji i rozłamu w kościele katolickim. Irenizm to dążenie do przywrócenia jedności w świecie chrześcijańskim poprzez wzajemne ustępstwa doktrynalne. Prekursorem irenizmu w Europie był Erazm z Rotterdamu. W Polsce zwolennikami myśli o pokoju był między innymi A. Frycz Modrzewski.

Reformacja

Ruch religijno-społeczno-narodowy, mający na celu reformę doktryn i praktyk znajdującego się w stanie kryzysu Kościoła rzymskokatolickiego.

Kontrreformacja

Kościół katolicki poczuł się poważnie zagrożony przez reformację, opracował zatem strategię przeciwdziałania fali protestantyzmu, przeprowadzono szereg reform wewnętrznych, uzdrawiających sytuację katolicyzmu, ale przede wszystkim na soborze trydenckim (1545-1563) wytyczono plany walki z innowiercami i wykorzystania dorobku kultury humanistycznej do celów religijnych. Kontrreformacji przewodził powołany do życia w 1534 r. zakon jezuitów.

Renesans

Renesans (Odrodzenie) -- przyniosło nowe w stosunku do średniowiecza widzenie antyku, człowieczeństwa, Boga oraz państwa.

Renesansowi humaniści za ideał człowieka uważali kogoś, kto harmonijnie godzi życie duchowe i aktywność artystyczną, czy polityczną

Zmieniło się również nastawienie do Boga i religii.

Ludzie renesansu odrzucili średniowieczny obraz Stwórcy nader surowego, karzącego za każde potknięcie.

Bóg jawił się jako przyjazny, kochający ludzi i wybaczający ojciec, który stworzył zachwycająco piękny świat (Hymn Kochanowskiego "Czego chcesz od nas panie").

Ze względu na wielki rozwój kultury w XVI wieku -- renesans nazywamy „złotym wiekiem".

Wzorce osobowe

W renesansie zaczęto propagować nowe wzorce osobowe, które warte były naśladowania.

Ziemianin - Szlachcic żyjący na wsi

Czas spędza na zarządzaniu swoim majątkiem, żyjąc przy tym w harmonii i umiarze (zgodnie z horacjańską zasadą złotego środka).

Dobrze zna swoje posiadłości i mądrze nimi gospodaruje.

Nie tylko dogląda prac ale zdarza się także, że samodzielnie wykonuje co istotniejsze.

Nie jest zbyt dobrze wykształcony ale za to cnotliwy, dba o rodzinę, ufa rozumowi i naturze.

Żyje zgodnie z cyklem pór roku, wiedzie zatem uporządkowane i spokojne życie.

Dworzanin - szlachcic żyjący na dworze

wykształcony

zna się na muzyce

nieskazitelne maniery

szlachcic, dba o mowę ojczystą, erudyta, oczytany

orientuje się w wydarzeniach kulturalnych

korzysta z dworskich uciech i zabaw

króla darzy szacunkiem

posiada umiejętność flirtowania z kobietami

wyróżnia się poczuciem humoru i ogładą towarzyską

Patriota

Bardziej niż własne sprawy liczy się los i dobro ojczyzny.

Gotów jest poświęcić dla kraju czas, majątek a gdy to konieczne także życie.

Poeta doctus - twórca renesansowy

Wszechstronnie wykształcony uczony.

Zna się na kulturze i sztuce.

Jego umysł wyróżnia wszechstronność.

Wyróżnia się tolerancją, otwartością i dążeniem do ciągłego rozwoju nauki i sztuki.

Zaliczano do nich artystów, wynalazców, uczonych, medyków i innych.

Tematy literatury renesansu

Twórcy renesansowi poświęcali sporo uwagi życiu świeckiemu i stosunkowi człowieka do państwa.

Literatura inspirowana była kulturą antyku, nawiązywała do starożytnych modeli etyki, stoicyzmu, epikureizmu.

Charakterystyczne tematy podejmowane w Renesansie

Bóg

Aby przedstawić Boga, twórcy renesansowi przywoływali antyczne toposy:

Deus faber -- Budowniczy świata

Deus Artifex -- Stwórca

Deus rex -- Król

Obywatel

W renesansie częsta jest refleksja o państwie, władcy, obowiązkach obywatela.

Związek człowieka z przyrodą

Akcentuje się antropocentryzm i harmonię między światem stworzonym a człowiekiem.

Barok

Filozofia epoki

Filozofia tego okresu „odświeża" kwestie metafizyczne, w tym zagadnienie istnienia Boga. Główne cechy filozofii baroku skupiają się na antynomiach (czyli przeciwieństwach). Te przeciwieństwa to z jednej strony pozarozumowy, pozazmysłowy przedmiot dociekań -- czyli rzeczywistość metafizyczna, z drugiej rozum jako narzędzie poznania (racjonalizm). Jednak był to rozum skierowany na kwestie metafizyczne (widać tu tę nieregularność epoki, zgodną z nazwą).

Filozofowie baroku

Kartezjusz

Wiązał rozum i jego zdolności poznawcze z subiektywną sferą własnej świadomości (nie ze światem obiektywnym, jak kiedyś Platon). Jego słynne słowa „cogito ergo sum" (myślę więc jestem) mają w filozofii znaczenie nie jako dowód na istnienie człowieka, ale z powodu wskazania na subiektywne „ja", rozumowe „ja" jako źródło świata (czyli świadomość człowieka). Kartezjusz starał się pogodzić swoją wiarę religijną z obserwacjami przyrodniczymi. Najlepszym przykładem antynomii w jego filozofii jest pogląd o dualizmie duszy i ciała: ludzkie ciało i dusza są bytami różnej natury i współistnieją z sobą, ale nie stanowią harmonijnej całości.

Blaise Pascal

Jego myśl filozoficzna była niejako obroną a zarazem pochwałą chrześcijaństwa, w której dostrzegł źródło jedynych prawd o świecie i człowieku. Jego refleksje są najbardziej widocznym przykładem antynomii barokowych. Możemy wśród nich wymienić takie pary:

nieskończoność świata -- ograniczoność człowieka

porządek rozumu -- ład serca

wielkość człowieka -- nędza i kruchość losu

namiętności ludzkie -- dążenie do wieczności

łaska (Boga) -- wola (człowieka)

grzech -- cnota

dusza -- ciało

Benedykt Spinoza

Kontynuuje myśl Kartezjusza. Podstawą rozważań Spinozy były antynomie pomiędzy duchem a materią, Bogiem a przyrodą, stworzeniem a Stwórcą. By wyjaśnić ten dualizm, Spinoza sformułował filozoficzny panteizm, czyli przekonanie, że cała przyroda jest po prostu Bogiem, a Bóg jest przyrodą.

Hasła i pojęcia kluczowe dla baroku

Sarmatyzm

To pojęcie absolutnie najistotniejsze, jeśli chodzi o całą kulturę staropolską -- nie tylko barokową.

Wiek XVII to okres największego rozkwitu tego zjawiska -- dlatego **aspekt sarmacki jest szczególnie ważny dla literatury barokowej. **

Sarmatyzm to pojęcie o co najmniej dwóch znaczeniach.

Pierwsze znaczenie

Odnosi się do sformułowanej już w XVI wieku szczególnej teorii historiozoficznej.

W jej myśl -- Polacy (a ściśle mówiąc polska szlachta) wywodzą się z mitycznego ludu Sarmatów -- miłujących wolność, doskonałych wojowników, budzących postrach i podziw w Rzymianach.

Ta teza miała uzasadniać przekonanie o wyjątkowości i elitarności polskiej szlachty, umacniać jej poczucie własnej wartości.

Ideologia sarmacka miała być uzasadnieniem szczególnego systemu politycznego Rzeczypospolitej, jakim była **demokracja szlachecka **.

Drugie znaczenie

Odnosi się natomiast do całości zjawiska, jakim była staropolska kultura szlachecka.

Złota wolność szlachecka, pewna skłonność do przepychu, umiłowanie wojaczki, specyficzne wymieszanie czynników kultury wschodniej i zachodniej -- te wszystkie cechy kultury szlacheckiej już w XVII wieku łączono z ideologią sarmacką.

Dlatego też mówi się o postawie Sarmaty -- jako o stereotypowym etosie polskiej szlachty.

Etos ten w czasach późniejszych bywał bardzo ostro krytykowany, stał się jednak także elementem narodowego mitu (Pan Tadeusz, powieści historyczne Sienkiewicza).

Kluczowe pojęcia

Metafizyka

Spory światopoglądowe, nietolerancja, wojny religijne -- wszystko to powodowało, że w człowieku XVII w. narastały uczucia zagubienia, lęku, osamotnienia.

Ukojeniem tych niepokojów okazał się **zwrot ku sferze duchowej. **

Termin „metafizyka" oznacza wszystko to, co jest poza materią: to nauka o bycie, duszy, relacji między człowiekiem a Bogiem.

W dobie baroku pojawiają się -- podobnie jak w średniowieczu -- mistycy, poszukujący Boga w ekstazie religijnej, która jest możliwa dzięki odrzuceniu wszystkiego, co ziemskie i zatraceniu się w modlitwie.

Kontrast

Pojęcie kluczowe dla estetyki baroku

Kontrast to zderzenie sprzecznych elementów (wizualnie, słuchowo, pojęciowo)

Na kontraście oparte są podstawowe chwyty artystyczne epoki -- koncept, oksymoron, paradoks.

Operowanie kontrastem jest podstawowym wyróżnikiem estetyki epoki.

Antyczne wzorce umiaru i harmonii zostają całkowicie zaprzeczone -- to właśnie sprzeczność, kontrast, przesada stają się kryteriami artystycznego kunsztu.

Marinizm

Nurt w poezji barokowej zapoczątkowany przez włoskiego poetę Giambattista Marina.

Ulubionym gatunkiem Marina był sonet, a większość jego utworów poświęcona była miłości.

Za najwybitniejszego polskiego marinistę uważany jest Jan Andrzej Morsztyn.

Najczęstszym tematem jego utworów także jest miłość, opisywana na wiele różnych sposobów.

Manieryzm

Tendencja w sztuce europejskiej, rozwijająca się od lat lat 20. XVI w. do początków XVII w.

Narodziła się we Włoszech i rozwijała się głównie w środowiskach dworskich.

Manieryzm był prądem, który **kształtował się w opozycji do renesansowego klasycyzmu, **

Polegał na porzuceniu ideałów harmonii i ładu na rzecz skomplikowanych form, które miały zaskakiwać widza i poruszać jego wyobraźnię (w czym przybliżał się do konceptyzmu).

Jednocześnie jego cechą nadrzędną stała się subtelność języka połączona często z wyszukanym artyzmem, który realizował się w wyrafinowanym stylu, sprawiającym niekiedy wrażenie przesady i sztuczności („Przerost formy nad treścią").

Konceptyzm

Kierunek w poezji, szczególnie popularny w baroku.

Koncept to nic innego, jak zestawienie ze sobą dwóch przeciwstawnych zjawisk w ten sposób, aby na ich przecięciu powstała puenta, wywołująca zaskoczenie czytelników.

Koncept to pomysł na **atrakcyjne, niebanalne, przykuwające uwagę sformułowanie myśli. **

To wyrafinowana, ale niekiedy zabawna gra językowa, często opierająca się na **paradoksie, kontraście, antytezie. **

Wzorce osobowe baroku

Mistyk

Dworzanin

Patriota-żołnierz-obywatel

Sarmata - szlachcic polski (zalety)

Sarmata - szlachcic polski (wady)

Oświecenie

Nazwa i ramy czasowe epoki

Oświecenie -- to inaczej „wiek rozumu" (ludzi myślących i wykształconych), „wiek filozofów", bo właśnie rozum ludzki ma być naturalnym światłem wskazującym drogę poznania świata i człowieka (po okresie ciemności, za jaki uważano epokę baroku). Tu gwałtownie rozwija się filozofia, nauka; dokonują się ogromne przemiany społeczne i polityczne. Za kolebkę oświecenia uważa się trzy kraje zachodnioeuropejskie: Anglię (koniec XVII w.), Holandię i Francję (XVIII w.).

W Europie za początek epoki uznaje się lata 80. XVII w. -- koniec epoki wiąże się z rewolucją francuską 1789-1799; w Polsce początek to lata 40. XVIII w. -- koniec początek lat 20. XIX w.

Za „wiek oświecony" uznaje się w Europie XVIII stulecie. W Polsce oświecenia datuje się dopiero od połowy XVIII wieku. Koniec epoki wiąże się z Wielką Rewolucją Francuską i jej hasłami: wolności, równości i braterstwa.

Filozofia i światopogląd epoki

Oświecenie przyjmuje postawę krytycyzmu wobec świata, stawia na kierowanie się rozumem.

Krytycznie podchodzi się do istniejących instytucji społecznych, form sprawowania władzy, religii i autorytetów.

Filozofowie oświecenia podważają istnienie Boga, dążą do obalenia dogmatów, bycia wolnym od przesądów i wprowadzenia nowego ładu społecznego opartego na rozumie i osiągnięciach nauki.

Główne kierunki filozoficzne, hasła i pojęcia

Racjonalizm (łac. rationalis -- rozsądny)

Pogląd, według którego podstawowym narzędziem poznania jest rozum, zatem największą wartość przyznaje się rozumowi i logicznemu myśleniu.

Empiryzm (gr. empeiros -- doświadczony)

Pogląd, który głosi, że źródłem ludzkiej wiedzy jest doświadczenie, a podstawowym narzędziem poznania są zmysły wykorzystywane w obserwacji świata. Empiryzm podkreśla, że rozum musi być podporządkowany obserwacji.

Materializm

Pogląd zakładający, że rzeczywistość ma charakter tylko fizyczny, to znaczy istnieje jedynie to, co jest dostępne zmysłom i da się określić w czasie i przestrzeni.

Deizm

Pogląd, który zakłada, że Bóg jest owszem stwórcą świata, ale nie ingeruje On w jego losy.

Ateizm

Pogląd według którego Bóg nie istnieje, a jedyną realnie istniejącą rzeczywistością jest rzeczywistość empiryczna.

Słynni filozofowie

John Locke

Twierdził, że człowiek rodzi się jako niezapisana karta (tabula rasa); doświadczenie jest najważniejszym elementem poznawczym.

Immanuel Kant

Jego postawa to filozofia krytyczna; uważał, że przedmiot poznania dostosowuje się do osoby poznającej.

Jean Jacques Rousseau

Próbuje powracać do natury, dlatego krytykuje cywilizację, postęp i naukę; ważniejsze są wg filozofa wartości moralne, które są miarą człowieczeństwa (a nie rozum).

Wolter

Uważa, że podstawą moralności jest prawo naturalne, celem życia powinna być naprawa świata; był za tolerancją religijną -- bo to postawa zgodna z wiarą chrześcijańską i prawem naturalnym.

Wzorzec osobowy epoki

Człowiek „oświecony"

gruntownie wykształcony

oczytany

zorientowany w najnowszych prądach kulturowo-filozoficznych

nie lekceważył historii, przeszłości

niechętnie odnosił się do autorytetów, obowiązujących obyczajów, konwencji

myślał swobodnie

umiejętnie prowadził interesujące konwersacje

Człowiek „oświecony" to Europejczyk, który doskonale zna ogólnoeuropejski język konwersacji -- francuski. Jest on ciekawy świata, otwarty, tolerancyjny, towarzyski, gotowy na przyjęcie tego, co nowe i nieznane.

Powered by Forestry.md