Romantyzm

Jak powstał romantyzm?

Była to reakcja na zmiany społeczne i polityczne wywołane przez rewolucję przemysłową i rewolucję francuską z 1789 r. Był on wyrazem protestu przeciwko ustalonym regułom społecznym, które rządziły w społeczeństwach epoki Oświecenia, czyli przeciw sztywnym zasadom życia arystokracji i mieszczaństwa, ustalonym regułom życia politycznego oraz przeciw naukowemu podejściu do natury i człowieka. Uważano, że skoro nie udało się zbudować świata opartego na wskazaniach rozumu, to w idei oświecenia musi tkwić błąd. Efektem rozczarowania przez oświecenie było powstanie romantyzmu.

Romantyzm

Romantyzm to epoka uczuć i wielkich indywidualności w każdej dziedzinie sztuki. W obrębie romantyzmu funkcjonuje wiele nurtów kulturowych, filozoficznych, literackich, które łączy wspólna postawa ideowa : dążenie twórcy do podkreślenia własnej odrębnej osobowości, bunt w imię wolności jednostki i wolności powszechnej.

W romantyzmie dochodzi do istotnego przewartościowania: oświeceniowa idea racjonalności ustępuje miejsca uczuciu, przeżywaniu, nastawieniu na świat duchowy. Ceni się bogactwo wewnętrzne, nie zaś przymioty intelektualne.

Jest to epoka zrywów wolnościowych i buntu przeciwko zasadom poprzedniej epoki. Z jednej strony, najistotniejsza jest w romantyzmie jednostka i jej świat duchowy, z drugiej jednak ceni się poświęcenie dla dobra wspólnoty, co tak istotne było w romantyzmie polskim.

Dowartościowuje się również wyobraźnię i jej kreacyjne zdolności. Romantycy na nowo doceniają przyrodę, która, jak się wydawało, została ujarzmiona przez myślicieli oświeceniowych. Dostrzegają jej piękno, ale także i grozę. Ożywa zainteresowanie legendami, przez co docenia się kulturę ludową, w której twórcy romantyzmu odnajdują wiele ponadczasowych prawd. Następuje też wzrost zainteresowania kulturami Wschodu, co określa się mianem orientalizmu.

Zwrot ku sprawom duchowym (niekoniecznie objawiający się powrotem do ortodoksyjnego chrześcijaństwa) owocuje docenieniem doświadczeń mistycznych. Prawdziwe nie jest już to, co zbadane i zmierzone, ale to, co zostało przeżyte.

Po tym, jak oświecenie zdyskredytowało dorobek średniowiecza, uważanego za epokę ciemnoty i zacofania, romantyzm na nowo odnajduje w nim wiele wartość i bardzo często odwołuje się do powstałej wówczas tradycji.

Ruchy wolnościowe w Europie przyczyniły się do pojawienia się specyficznych dla romantyzmu idei. Wytworzyło się bowiem przekonanie o etycznym zobowiązaniu jednostki wobec zbiorowości, szczególnie jeśli owa zbiorowości znajduje się w trudnym położeniu. Takie postawy, wysławiane przez romantyków, określa się kilkoma nazwami: mesjanizm, prometeizm, winkelriedyzm.

Irracjonalizm to odpowiedź romantyzmu na oświeceniowy racjonalizm.

• Zaprzeczenie poznaniu rozumowemu, naukowemu, istnieniu prawd obiektywnych.
• Poszukiwanie nowych dróg poznania.
• Zwrot ku temu, co niewytłumaczalne, tajemnicze, duchowe, emocjonalne.
• Narzędzia takie jak rozum czy doświadczenie nie są wystarczające, aby poznać duchową stronę rzeczywistości.

Indywidualizm to przekonanie o szczególnej wartości jednostki.

• Romantycy uważali, że wyjątkowy poeta, myśliciel objawia tajemnice świata ukryte przed zwykłymi ludźmi.
• Jednostki wybitne traktowano jak proroków, wizjonerów, wieszczów.
• Często jednostka była samotna, niezrozumiana przez otoczenie, a jednocześnie tylko ona miała do odegrania szczególną rolę. Głębiej czuła.

Bunt romantyczny przyznał rangę nowemu pokoleniu. Zostało ono uznane za wartościowsze, jako pełne energii i chęci zmian -- w przeciwieństwie do poprzedników.

• Młodzi romantycy negowali zastany porządek starych (przedstawicieli oświecenia) -- chcieli wolności w każdej dziedzinie życia -- nie akceptowali feudalnej struktury społeczeństwa, narzuconych norm postępowania.
• Romantyzm zmienił postrzeganie młodości -- dawniej starsi, bardziej doświadczeni zasługiwali na szacunek; w XIX w. młodzi stali się motorem działań.
• Młodzi często angażowali się w zrywy wolnościowe nie tylko na terenach Polski; organizowali spiski, brali udział w działalności konspiracyjnej.

Naród w romantyzmie oznaczał nową koncepcję wspólnoty.

• Naród był postrzegany nie tylko jako społeczność zamieszkująca dany obszar, lecz przede wszystkim jako wspólnota połączona historią, tradycją, kulturą.
• Naród łączyły wspólne mity, legendy, obyczaje.
• Prawdziwa literatura to literatura oddająca ducha narodu.
• Romantycy byli gotowi za naród poświęcić życie.

Orientalizm to zainteresowanie kulturą Wschodu -- Indii, Egiptu, państw arabskich.

• W romantyzmie popularne były podróże do Egiptu, Palestyny.
• Czerpano inspirację z baśni i legend indyjskich, arabskich.
• Wykorzystywano elementy strojów oraz dekoracji w stylu wschodnim.

Natura w romantyzmie była postrzegana w opozycji do cywilizacji.

• W naturze był obecny boski pierwiastek (panteizm).
• Natura była prawdziwa, nieskażona, żywa.
• Kontakt z naturą odbywał się w sferze podświadomości, wyobraźni, uczucia. Był osobisty i mistyczny.
• Natura inspirowała, dawała wytchnienie.
• W utworach literackich natura stała się równorzędnym bohaterem, a nie tylko tłem wydarzeń; odzwierciedlała też emocje i stany bohaterów.

Mesjanizm to koncepcja zakładająca zbawienie jednostki lub społeczności, która doświadczyła wielu nieszczęść.

• Świat ulegnie całkowitej przemianie, a naród wybrany dostąpi zbawienia.
• Mesjanizm był bardzo popularny wśród polskich poetów (A. Mickiewicz): Polacy dzięki męczeństwu (ucisk pod zaborami) staną się mesjaszem i przyniosą wyzwolenie całej ludzkości.

W opozycji do mesjanizmu znalazł się m.in. winkelriedyzm [czyt. winkelridyzm] zaproponowany przez Juliusza Słowackiego w dramacie Kordian. Oznaczał aktywną postawę i walkę o wolność nawet w sytuacji przewidywanej porażki, kiedy przewaga wroga zwiastuje jego zwycięstwo.

Cechy literatury romantycznej

• Odrzucono antyczne zasady: zasada
trzech jedności, decorum, mimesis
• najczęściej ukazywano miłość nieszczęśliwą lub zawiedzioną, gdyż tylko taka miała dla romantyków znaczenie
• Stworzenie nowych gatunków literackich
• Dużą rolę odgrywały wątki narodowe, literatura zaangażowana politycznie
• indywidualizm, subiektywizm, wyobcowanie artysty ze społeczeństwa
• Fascynacja ludowością, naturą, orientem,
• zerwano z tradycyjnymi zasadami kompozycji dzieła literackiego i klasyczną
poetyką, zatarto granice gatunkowe.

Cechy bohatera romantycznego

• Kieruje się w życiu uczuciami, jest wrażliwy
• indywidualista, idealista
• Buntownik
• Marzyciel,
• Samotnik, niezrozumiany przez społeczeństwo
• Nieszczęśliwie zakochany
• Poszukuje celu i sensu życia
• Patriota