Pozytywizm

Powtórka z pozytywizmu – Matura po Ludzku

Termin „pozytywizm” pojawił się w pismach francuskiego filozofa Augusta Comte’a, a dokładnie w jego sześciotomowym dziele pt. Kurs filozofii pozytywnej. Ten termin filozof stosował na określenie czegoś co jest: ścisłe, bo dokładnie wyznaczone; pewne, bo potwierdzone i uzasadnione. Ponadto określenia „pozytywny” używał w znaczeniu użyteczny, bo służący korzystnym działaniom dla dobra ogółu oraz względny, a więc tolerujący różne punkty widzenia.

Światopogląd panujący w epoce:

– Scjentyzm – łac. scientia znaczy „wiedza”; idea głosząca, że wiedza jest wartością samą w sobie, a nauka jest świetnym narzędziem do poznania świata.

– Determinizm – pogląd głoszący, że wszystkie zjawiska zachodzące w otaczającej człowieka rzeczywistości są uwarunkowane przez grupę czynników.

– Empiryzm – idea mówiąca o tym, że drogą do prawdziwego poznania świata są nasze doświadczenia i obserwacje.

– Marksizm – inaczej materializm; świat składa się z materii.

– Ewolucjonizm – teoria powstała na gruncie darwinizmu; głosiła, że wszystkie gatunki zwierzęce podlegają przemianie, przekształceniu, doskonalą się w procesie rozwoju.

– Utylitaryzm – czyli użyteczność; według tej teorii wszystkie działa, które przyczyniają się do szczęścia człowieka, są dobre, etyczne.

– Agnostycyzm – teoria głosząca zachowanie dystansu wobec spraw duchowych, gdyż ostatecznie nie ma dowodów potwierdzających i wykluczających istnienie Boga.

– Liberalizm – wartością najwyższą jest wolność jednostki. Człowiek wolny jest w stanie zbudować własne szczęście na użytek swój i innych ludzi.

– Emancypacja kobiet – to hasło dążące do równouprawnienia kobiet, uniezależniania ich i nadania im takich samych praw, jakie mają mężczyźni. W 1870 r. Orzeszkowa wydała artykuł pt. Kilka słów o kobietach, w którym walczyła o zniesienie różnic między płciami, o wykonywanie zawodów męskich przez kobiety.

– Asymilacja Żydów – jest to program zmierzający do zintegrowania Żydów z polskim społeczeństwem, ich polonizacja i uczynienie z nich pełnoprawnych obywateli Polski z poszanowaniem ich stylu życia, wyznania, wyglądu, języka. O tym haśle pisała Eliza Orzeszkowa w 1882 r. w artykule pt. O Żydach i kwestii żydowskiej. Autorka chciała znieść istniejący w świadomości Polaków stereotyp Żyda.

Praca organiczna - Herbert Spencer wysunął koncepcję traktowania społeczeństwa jako żywego organizmu, którego właściwe funkcjonowanie może zapewnić tylko prawidłowa działalność wszystkich organów. A więc, by społeczeństwa osiągały coraz wyższe stadia rozwoju, muszą pomnażać swe bogactwa, doskonalić wszystkie dziedziny gospodarki i kultury. Dlatego propagować trzeba działalność ludzi z inicjatywą, z konkretnym fachem w ręku, przedsiębiorczych dziedziców, pomysłowych i wykształconych inżynierów, gdyż w nich jest droga prowadząca do aktywizacji innych, do podniesienia i unowocześnienia gospodarki i wreszcie do ogólnego dobrobytu kraju. Należało więc wszczepić narodowi zasadę utylitaryzmu, by przekonać o konieczności działania na rzecz wspólnego dobra. W ówczesnej prasie tak definiowano tę zasadę: "Utylitaryzm, to owa wielka społeczna zasada, która nakazuje człowiekowi być użytecznym wszędzie i zawsze, uczy stawiać sobie jasno określony cel i ku niemu wytrwale zmierzać".

Praca u podstaw - pozytywiści rozumieli konieczność pracy na rzecz najbiedniejszych i najbardziej upośledzonych warstw narodu, które mając możność normalnego życia, swoją pracą pomnożą bogactwo ogólnonarodowe. Sięgnąć należało więc do tych, którzy zajmując miejsce u podstaw społeczeństwa, stać się mogą mocnym i trwałym filarem. Kierowano więc apele do warstw wykształconych, do nauczycieli, lekarzy, społeczników, by "szli w lud", zbliżyli się do problemów wsi, wydobyli ją z wiekowego zacofania, podnieśli stan zdrowotny jej mieszkańców i uświadomili im rolę, jaką mogą spełnić w odbudowywaniu siły narodu. Podobną troską otoczono rodzący się proletariat, wyzbytą majątków szlachtę, biedotę bez zawodu, nawołując do konkretnego działania, do szukania sposobu polepszenia ich losu, gdyż "każdy mieszkaniec kraju obdarzon jest od natury uzdolnieniem, które zdrowe pojmowanie dobra ogólnego spożytkować może". Głoszone przy tym hasła emancypacji kobiet, które pozbawione były praw społecznych, i asymilacji Żydów, którym starano się umożliwić ludzką egzystencję w ramach polskiego społeczeństwa.

Cechy sztuki pozytywistycznej

Realizm – styl w sztuce zakładający realistyczny sposób przedstawiania sytuacji, najczęściej ukazujący sceny z życia codziennego: ludzi przy pracy czy sceny domowe.
Naturalizm – wierniejsze przedstawienie rzeczywistości. W naturalizmie nie ukrywano choroby, brzydoty czy starości, gdyż według naturalistów były nieodłączną częścią życia.
Eklektyzm – styl w sztuce zakładający łączenie różnych treści i elementów z różnych stylów i epok.

Hasła epoki

• praca u podstaw
• praca organiczna
• emancypacja
• asymilacja
• filantropia

Cechy pozytywistów

• widzą społeczeństwo jako wytwór przyrody, w którym rządzą takie same prawa jak w świecie zwierzęcym lub jakimkolwiek organizmie żyjącym.
• drogę ku postępowi, ku szczęściu społeczeństw widzą w rozwoju nauki, która jest w stanie zmienić los jednostek, jak i wnieść na wyższy stopień rozwoju całe społeczności i państwa.
• postawę polityczną pokolenia popowstaniowego kształtuje przede wszystkim hasło "nie dajmy się wyniszczyć".
• autorzy powieści dążą z reguły do uwypuklenia różnic pokoleniowych

Ów kult nauki, zaufanie do jej możliwości i znaczenia nazywamy scjentyzmem.

Nowe idee i koncepcje

• młode pokolenie odwróciło się od szczytnych ideałów romantyzmu
• głoszono konieczność pracy nad podniesieniem stanu gospodarki, poziomu materialnego i moralnego społeczeństwa.
• tak więc ogólnie mówiąc, w epoce pozytywizmu naczelnym hasłem była praca.
• pozytywiści polscy na plan pierwszy wysunęli dwa zasadnicze hasła programowe: "pracy organicznej" i "pracy u podstaw".

Auguste Comte jest twórcą filozofii pozytywnej. Interesowało go społeczeństwo, a nie tylko jednostka sama w sobie.

• Trzy stadia ludzkości:
  • (starożytność, średniowiecze) -- wyjaśnianie zjawisk za pomocą religii;
  • (od renesansu do romantyzmu) -- wyjaśnianie zjawisk za pomocą odwołań do idei;
  • (od pozytywizmu) -- wyjaśnianie świata za pomocą faktów.
• Wykorzystanie metod nauk matematycznych i przyrodniczych do badania społeczeństwa.
• Nauka to ustalanie praw, a podstawą są zaobserwowane fakty.
• Należy badać tylko to, o czym można uzyskać pewną i ścisłą wiedzę.
• Osiągnięcia socjologii (najważniejszej z nauk) pomogą uniknąć nieszczęść i cierpienia, przebudować społeczeństwo tak, aby osiągnęło szczęście.

John Stuart Mill to przedstawiciel utylitaryzmu.

• Idealne społeczeństwo składa się z jednostek, których dobro jest dobrem ogółu.
• Człowiek jest szczęśliwy wtedy, gdy jest użyteczny dla społeczeństwa.
• Występował przeciw niesprawiedliwości przy podziale dóbr.